Jesienią w lesie łatwo dostrzec sójkę z dziobem pełnym żołędzi. Być może zastanawiasz się wtedy, czy ten kolorowy ptak odlatuje na zimę jak jaskółki. Z tego tekstu dowiesz się, jak naprawdę zachowuje się sójka zimą i dlaczego tak rzadko wybiera daleką wędrówkę.
Czy sójka odlatuje na zimę?
Sójka zwyczajna (Garrulus glandarius) nie należy w Polsce do typowych ptaków wędrownych. Większość naszych sójek prowadzi osiadły tryb życia i pozostaje w swoich rewirach przez cały rok, także w czasie mrozów i śniegu. Zamiast szukać „ciepłych krajów”, ptak radzi sobie, łącząc sprytne strategie gromadzenia jedzenia z dobrą odpornością na zimno.
Nie oznacza to jednak, że sójki nigdy się nie przemieszczają. Populacje z północnej i wschodniej Europy potrafią podejmować dłuższe wędrówki. Podczas surowych zim ptaki te lecą na południowy zachód kontynentu, czasem tworząc stada liczące nawet kilkaset osobników. W Polsce takie przeloty bywają bardzo widowiskowe, a w latach 80. XX wieku pod obserwacją znalazło się stado liczące ponad 1500 sójek.
Jak wygląda zimowanie sójek w Polsce?
Polskie populacje są w większości całorocznymi mieszkańcami lasów, parków i ogrodów. Ornitolodzy z OTOP zwracają uwagę, że osobniki osiadłe tylko koczują na niewielkie odległości, przenosząc się tam, gdzie w danym roku jest więcej żołędzi czy bukwi. To raczej zmiana rewiru w obrębie regionu niż prawdziwa migracja.
Młode sójki zachowują się inaczej. Gdy szukają własnego terytorium, potrafią odlecieć nawet na 600 km od miejsca wyklucia. Takie wędrówki obserwuje się zwłaszcza jesienią oraz w czasie srogich zim, kiedy w lasach brakuje nasion drzew. Wciąż jednak mówimy o przemieszczaniu się w obrębie Europy, a nie o locie „za morze”.
Sójka nie jest typowym ptakiem wędrownym – w większości zimuje blisko miejsca lęgu, a dalsze przeloty dotyczą głównie młodych ptaków i populacji z chłodniejszych regionów.
Kiedy w Polsce pojawiają się stada sójek z północy, szczególnie dobrze widać je na Wybrzeżu Bałtyku. Lecą jedna za drugą, tworząc swoisty „sznur” ptaków na niebie, choć między osobnikami zachowują wyraźny dystans. Po drodze często zatrzymują się w bukowych i dębowych lasach, gdzie uzupełniają zapasy energii.
Dlaczego wiersz Brzechwy trochę myli obraz sójki?
„Wybiera się sójka za morze, ale wybrać się nie może” – ten cytat z Jana Brzechwy większość z nas pamięta ze szkoły. Wiersz świetnie oddaje wrażenie ciągłej krzątaniny sójki, ale z punktu widzenia ornitologii jest tylko półprawdą. Ptaki te rzadko decydują się na długodystansową migrację, a nasze krajowe populacje niemal zawsze zostają zimą w Polsce.
Ludowa mądrość ma jednak drugie dno. Jesienne zachowanie sójek naprawdę może wyglądać jak przygotowania do dalekiej wyprawy. Ptak intensywnie lata tam i z powrotem, znika w koronach drzew, wraca, znowu odlatuje. W praktyce nie szykuje się do ucieczki przed mrozem, tylko tworzy gęstą sieć zimowych spiżarni. To właśnie gromadzenie zapasów, a nie migracja, jest dla sójek najważniejszą strategią przetrwania.
Co pozwala sójce przetrwać zimę?
Dlaczego sójka, w przeciwieństwie do jaskółki czy żurawia, zostaje w chłodniejszych rejonach Europy? Odpowiedź kryje się w połączeniu kilku cech: wszystkożerności, znakomitej pamięci przestrzennej, dobrze izolującego upierzenia oraz umiejętności budowania trwałych gniazd i znalezienia schronienia w gęstych koronach drzew.
Gromadzenie zapasów żołędzi
Od późnego lata sójki niemal bez przerwy krążą między koronami dębów a leśną ściółką. Zbierają przede wszystkim żołędzie, ale także bukiew, orzechy i nasiona innych drzew. Jeden ptak może ukryć nawet kilka tysięcy nasion, rozłożonych w setkach różnych kryjówek. Część badaczy podkreśla, że to właśnie dęby są dla sójek zimowym „złotem”.
Gdzie trafiają te skarby? Miejsca są bardzo zróżnicowane. Dzięki temu, że nie skupiają całej żywności w jednym punkcie, ptaki zmniejszają ryzyko utraty wszystkiego na raz. W terenie leśnym sójka korzysta z wielu typów skrytek:
- pod mchem i w ściółce leśnej,
- w szczelinach kory oraz pod odspajającą się korą drzew,
- w dziuplach i naturalnych zagłębieniach pni,
- między korzeniami, w zakamarkach kamieni lub w zagęszczeniach gałęzi.
Część spiżarni udaje się odnaleźć z niezwykłą precyzją nawet po wielu tygodniach. Inne kryjówki przepadają pod śniegiem lub zwyczajnie „wypadają z pamięci” – i właśnie dzięki temu z zakopanych żołędzi wyrastają młode dęby. Leśnicy z Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Poznaniu zwracają uwagę, że sójki są ważnym sprzymierzeńcem w naturalnym odnawianiu lasów dębowych.
Sójka jest jednym z najważniejszych rozsiewaczy dębu – zapomniane zimowe spiżarnie zamieniają się wiosną w młode pokolenie lasu.
Budowa ciała i odporność na mróz
Dorosła sójka waży zwykle około 150–180 g, choć jesienią jej masa może zbliżać się do 200 g. To nie przypadek. Przed nadejściem mrozów ptak intensywnie odkłada warstwę tłuszczu, która działa jak naturalna izolacja. Zimą, korzystając z zapasów energii, sójka traci nawet jedną czwartą wagi.
Dobrą ochronę zapewnia także gęste upierzenie i sposób budowy gniazda. Konstrukcja z patyków i gałązek, ukryta w środku korony drzewa, osłania przed wiatrem i opadami. Sójka nie jest zmuszona do długich przelotów nad otwartą przestrzenią, gdzie szybciej wychładza się ciało. Najchętniej przemieszcza się między drzewami, gdzie łatwiej znaleźć osłonę.
Różne gatunki ptaków wypracowały odmienne strategie przetrwania zimy. Poniższa tabela pokazuje, jak na tle sójki wypadają inne znane gatunki:
| Gatunek | Strategia zimowania | Typowe dystanse przelotów |
| Sójka zwyczajna | Osiadły tryb życia, gromadzenie zapasów | Do ok. 600 km w surowe zimy |
| Jaskółka dymówka | Pełna migracja na południe | Nawet kilka tysięcy kilometrów do Afryki |
| Żuraw | Sezonowe wędrówki stadne | Od Europy Środkowej po zachodnią Afrykę |
Jak sójka żyje w ciągu roku?
Czy sójka to ptak typowo leśny, czy raczej sąsiad z miejskiego parku? Odpowiedź leży gdzieś pośrodku. Ten gatunek znakomicie odnajduje się zarówno w starych grądach i borach liściastych, jak i w zadrzewieniach śródpolnych, ogrodach czy dużych parkach miejskich.
Środowisko i tryb życia
W naturze sójkę najczęściej spotkamy w lasach liściastych i mieszanych z dużym udziałem dębu i buka. W Polsce jest licznym ptakiem lęgowym praktycznie na całym obszarze kraju, od nizin po około 1400 m n.p.m. w górach. Dobrze czuje się także w mniejszych zadrzewieniach, na skrajach lasów i w pobliżu pól.
W ciągu ostatnich dekad coraz częściej widuje się sójki w miastach. Parki, aleje kasztanowe i dębowe oraz stare ogrody oferują wystarczającą ilość pożywienia i kryjówek. W takich miejscach ptak jest jednocześnie naszym sąsiadem i czujnym obserwatorem. W wielu miastach pełni rolę „strażniczki lasu”, ostrzegając inne ptaki głośnym skrzekiem przed kotem, jastrzębiem czy człowiekiem zbyt blisko gniazda.
Jeśli chcesz zwiększyć szansę na spotkanie sójek w okolicy domu, szczególnie sprzyjają temu następujące elementy otoczenia:
- stare dęby, buki i leszczyny rosnące w ogrodzie lub parku,
- gęste korony drzew dające możliwość ukrycia gniazda,
- krzewy owocowe, np. czereśnie, wiśnie, jarzębina,
- zimowe karmniki z orzechami i grubymi nasionami.
Sójka to ptak bardzo czujny i płochliwy. Częściej słyszymy jej ostrzegawczy „krzaaach” niż widzimy ją wyraźnie. Lot na otwartej przestrzeni bywa chwiejny i sprawia wrażenie nieporadnego, ale między drzewami ptak porusza się szybko i zwinnie, skacząc po gałęziach i przelatując krótkimi odcinkami.
Lęgi i wychów młodych
Okres lęgowy sójek przypada na koniec kwietnia i maj i jest jednym z najpóźniejszych wśród ptaków krukowatych w Polsce. Pary tworzą się wcześniej, podczas głośnych „zebrań” na wybranych drzewach. Sójki są monogamiczne i często łączą się na całe życie, wspólnie broniąc terytorium i wychowując potomstwo.
Gniazdo budowane jest zwykle w rozwidleniu gałęzi, w środkowej części korony drzewa. Przeważają drzewa iglaste, ale spotyka się także gniazda w gęstych krzewach, a sporadycznie w szczelinach budynków. Konstrukcja z patyków ma płaską formę, a wnętrze wyściełane jest trawą, mchem i drobnymi korzonkami. Dzięki temu powstaje stosunkowo ciepłe i stabilne miejsce dla jaj.
Samica składa przeważnie 5–7 jaj, rzadziej mniej, w odstępach jednodniowych. Wysiadywanie trwa około 16–17 dni od złożenia pierwszego lub drugiego jaja. Pisklęta opuszczają gniazdo po 3 tygodniach, ale jeszcze przez kolejne około 21 dni rodzice dokarmiają je poza gniazdem i pilnują przed drapieżnikami. Gdy pierwszy lęg się nie powiedzie, para często podejmuje próbę ponownie, z mniejszą liczbą jaj.
Jak rozpoznać sójkę i czym się żywi?
Sójka jest uważana za najbarwniejszego przedstawiciela rodziny krukowatych w Europie. Wielkością przypomina małego gołębia, ale jej upierzenie i głos sprawiają, że trudno pomylić ją z jakimkolwiek innym gatunkiem.
Wygląd i najważniejsze cechy
Większość ciała sójki ma kolor brązowy z delikatnym, różowawym odcieniem. Kuper i dolne pokrywy ogona są białe, sterówki i końce skrzydeł czarne. Najbardziej charakterystyczny element to niebiesko czarne „lusterka” na skrzydłach z wyraźnym prążkowaniem oraz białe plamy na pokrywach. Samiec i samica wyglądają niemal tak samo, a młode różnią się głównie mniejszą liczbą prążków na niebieskich piórach.
Ciekawostką jest to, że niebieskie pióra lusterka nie zawierają żadnego barwnika. Kolor powstaje dzięki specjalnej strukturze piór, w której światło rozszczepia się i odbija tylko widmo niebieskie. To tzw. barwa strukturalna, rzadko spotykana wśród ptaków krukowatych.
Głos sójki trudno przeoczyć. Ptak wydaje głośny, ochrypły skrzek, który w lesie działa jak alarm dla innych zwierząt. Ma też imponujący talent naśladowczy. Potrafi imitować głosy myszołowa, jastrzębia, kota, a nawet fragmenty ludzkiej mowy. Starożytni Grecy trzymali młode sójki w domach, ucząc je „papugowania” podobnie jak dzisiejsze papugi.
Dieta latem i zimą
Dieta sójki zmienia się wyraźnie wraz z porami roku. Latem dominuje pokarm zwierzęcy: owady, larwy, ślimaki, drobne bezkręgowce. Ptak potrafi też upolować małego gryzonia, jaszczurkę czy zjeść jaja i pisklęta innych gatunków. Taki wysokobiałkowy pokarm jest ważny zwłaszcza w okresie karmienia młodych, gdy zapotrzebowanie na energię i białko rośnie.
W drugiej połowie roku rośnie udział pokarmu roślinnego. Sójka chętnie je czereśnie, wiśnie, owoce jarzębiny, bukiew i orzechy laskowe. Jesienią niemal obsesyjnie gromadzi żołędzie i inne nasiona na zimę. W chłodnych miesiącach właśnie te zapasy stają się podstawą wyżywienia. Gdy zima jest ciężka, ptak korzysta także z karmników, gdzie wybiera głównie orzechy i nasiona słonecznika.
Wszystkożerność sójki sprawia, że nawet w trudnych warunkach znajduje coś do zjedzenia i nie musi wędrować tak daleko jak ptaki wyspecjalizowane w jednym typie pokarmu.
Dzięki temu połączeniu zróżnicowanego menu, magazynowanych zapasów oraz sprytnego wykorzystywania zasobów leśnych sójka może bezpiecznie spędzać zimę w Polsce. A my mamy szansę obserwować ten barwny gatunek w ogrodach, parkach i lasach przez cały rok.
